پيشگاه خداوند مىايستى و با چه زبانى به او پاسخ مىدهى ؛ با چه دلى آنچه را مىگويى تعقّل مىكنى ؟ سپس بينديش هنگامى كه گناهانت را به طور شفاهى به يادت مىآورد ، چقدر شرمگين خواهى شد زيرا به تو مىگويد : اى بنده من آيا از من شرم نكردى كه با ارتكاب قبايح به جنگ با من برخاستى در حالى كه از آفريدگانم شرم داشتى و براى آنها تظاهر به خوبى مىكردى آيا من در پيش تو از بندگانم خوارتر بودم كه نظر مرا به سوى خودت ناچيز مىشمردى و اعتنا نمىكردى و نظر غير مرا بزرگ مىپنداشى ؟ آيا تو را مورد انعام قرار ندادم ؟ چه چيزى تو را به نسبت به من مغرور كرده است ؟ آيا گمان كردى كه من تو را نمىبينم و تو مرا نخواهى ديد ؟ پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « هيچ كس از شما نيست جز اين كه خداوند از او سؤال خواهد كرد در حالى كه ميان او و خداوند حجاب و ترجمانى نيست » « 1 » ؛ و نيز فرموده است : « هر يك از شما در پيشگاه خداوند مىايستد در حالى كه ميان او و پروردگار حجابى نيست و خداوند به او مىفرمايد : آيا تو را متنعّم نكردم ؟ آيا به تو مال ندادم ؟ پاسخ مىدهد : آرى خداوند مىفرمايد : آيا به سوى تو پيامبرى نفرستادم ؟ مىگويد : آرى سپس به سمت راستش مىنگرد جز آتش چيزى نمىبيند ، پس از آن به سمت چپش نظر مىكند ، جز آتش چيزى نمىبيند . پس هر يك از شما بايد از آتش بپرهيزد هر چند به نصف دانه خرمايى باشد ، و اگر اين را نيابد با سخن پاكيزه‌اى . » « 2 » ابن مسعود گفته است : هيچ كس از شما نيست جز اين كه خداوند با او خلوت مىكند چنان كه شما با ماه شب چهاردهم خلوت مىكنيد : سپس مىفرمايد : اى فرزند آدم چه چيزى تو را نسبت به من مغرور كرده است ؟ اى فرزند آدم در آنچه دانستى چه كردى ؟ اى فرزند آدم چه پاسخى به پيامبران دادى ؟ اى پسر آدم آيا من مراقب چشمانت نبودم كه تو با آنها به چيزى كه برايت حلال نبود مىنگريستى ؟ آيا من مراقب گوش تو نبودم كه تو با آن‌ها مىشنيدى ؟ به همين گونه ديگر اعضايت را مىشمرد . مجاهد گفته است : بنده از پيشگاه خدا باز نمىگردد جز آنگاه كه او را از چهار چيز بپرسد : از عمرش كه در چه چيزى آن را بسر آورده ، از علمش كه با آن چه عملى انجام داده ، از بدنش كه آن را در چه چيزى فرسوده ، از مالش كه آن را از كجا به دست آورده و در چه راهى مصرف كرده است . بنابراين اى بيچاره در آن هنگام بى اندازه شرمگين و در معرض

--> ( 1 ) صحيح مسلم ، ج 3 ، ص 186 از حديث عدى بن حاتم . ( 2 ) صحيح مسلم ، ج 3 ، ص 186 از حديث عدى بن حاتم .